स्वामी विवेकानंद आणि मोहिमेची योजना

Author: Share:

स्वामी विवेकानंदांनी १८९७ साली मद्रास येथील व्हिक्टोरिया सभागृहात ” माझ्या मोहिमेची योजना ” हे शतकातील सर्वोत्तमापैकी एक व्याख्यान दिले. भारताचा तरुण,त्याकडून देशाच्या अपेक्षा आणि त्या अपेक्षापूर्तीसाठी तरुण पिढीबद्दल स्वामीजींच्या अपेक्षा असा सुंदर मिलाफ या भाषणात आहे.सहस्त्रकातील, जगातील सर्वोत्तम प्रेरणादायी भाषनांपैकी ते एक आहे. अध्यात्मिक, सामाजिक आणि राष्ट्रीय उन्नतीसाठी कोणते रचनात्मक बदल आवश्यक आहेत आणि भारतीयांचे पुनरुत्थान होण्यासाठी कोणत्या कार्यप्रणालीची गरज आहे याचे उद्बोधन स्वामीजींनी केले आहे. हे भाषण नवभारतासाठी आहे.विवेकानंदांचे विचार स्वप्न, ज्याला ते त्यांची “मोहीम”  म्हणतात सगळ आज आम्ही पुन्हा आमच्या हृदयात कोरून ठेवाव असं आहे. स्वामीजींच्या स्वप्नातील तरुण आणि देशाच्या पुनरुत्थानासाठी त्याने काय प्रयत्न करावेत याबाबतीत स्वामीजींच्या विचारांचा परामर्श त्यांच्या याच अतीव सुंदर भाषणाचा आधार घेऊन मांडू.

आज शतक बदलले, संदर्भ बदलले, स्वातंत्र्याला पासष्ट वर्षे उलटली तरी हे भाषण स्वामीजींच्या स्वप्नातील तरुण, त्याची आवश्यकता तसेच आहे. त्यामुळे स्वामीजींची मोहीम आजही अपूर्ण आहे . आणि ती पूर्ण करण्याची जबाबदारी आजच्या तरुणाची आहे आणि महाराष्ट्राने- नवशिक्षित मराठी तरुणांनी त्यात पुढाकार घ्यावा.

स्वामी विवेकानंदांनी हिंदू धर्म अमेरिकेतील सुजनान्समोर मांडून आपल्या धर्मावर आणि पर्यायाने देशावर लागलेली अज्ञानाची काजळी दूर केली. पाश्चात्यांना त्यांनी जाणीव करून दिली कि तुम्ही समजता तितके मागासलेले आम्ही नाहीच पण वास्तविक, आमच्या धर्माचे तत्वज्ञान फार व्यापक आणि उच्च आहे. अर्थात,स्वामीजींनी कुद्ठ्लाही दंभ न बाळगता, मोकळ्या मनाने इतर धर्मियांचा सन्मान करून हिंदू धर्माच्या व्यापक दृष्टिकोनाचा साक्षात प्रत्ययही दिला. या सगळ्यामुळे भारताकडे पाहण्याचा पाश्चिमात्यांचा दृष्टीकोन एकदम पालटला. कालपर्यंत भारताकडे जादूटोणा आणि दाम्भिक्पणाचा देश म्हणून पाहणाऱ्या पाश्चिमात्यांना भारतातील वेद आणि उपनिषदातील तत्वाचा अभ्यास झाला, आणि येथील संतांच्या महत्तेची ओळख पटली. यानंतरस्वामीजींनी अमेरिका आणि इंग्लंड मध्ये वेदांताचा प्रसार करण्यास सुरुवात केलि. भारताच्या धार्मिक इतिहासातील हा फार महत्वाचा क्षण होता कि स्वतःला अध्यात्मिक दृष्ट्या सर्वोत्तम मानणाऱ्या धर्मियांनी खुल्या मनाने हिंदू धर्माचे तत्वज्ञान आपुलकीने शिकावयास सुरुवात केलि.

वेदांताचा प्रसार पाश्चात्य देशात केल्यानंतर स्वामीजी भारतात आले आणि भारतभूमीच्या या सुपुत्राने तरुण बांधवांना झोपेतून जाग करायला सुरुवात केली. त्यामुळे या विषयाला हात घालण्यापूर्वी स्वामीजींच्या वैचारिक जाणीवेचा थोडा परामर्श घेऊया.

उगाच देव देव करून लोकांना ढोंगी अध्यात्म शिकवणारा तो बुवाबाबा नव्हता. स्वामीजींनी देवत्वावर अविश्वास दाखवला नाही.नास्तिक नरेंद्राचा रामकृष्ण परमहन्सांच्या सान्निध्यात अद्वैतवादी विवेकानंद झाला हे जितक सत्य तितक हे सुद्धा कि स्वामीजींनी राष्ट्रीयवाद आणि तरुण भारताच्या राजकीय गरजेबद्दल तरुणांना प्रेरित करण्याचे कार्य केले. त्यांनी देव आहे कि नाही हि यावर स्वतःची समजूत घातली, परदेशात त्यांनी धर्माचे तत्वज्ञान सांगितले,संबंधितांशी धर्मावर चर्चा केल्या पण  मातृभूमीत आल्यावर मात्र त्यांनी सामान्य माणसाला राष्टवाद शिकवला आणि तरुणांना राष्ट्रप्रेमाची दिक्षा दिली. म्हणून त्यांना “योद्धा संन्यासी ” म्हणतात.

धर्म

स्वामीजींनी राजकारण आणि अध्यात्म दोन्ही विषयांवर प्रबोधन केल. त्यांनी अध्यात्माच कधी राजकारण केल नाही पण राजकारणासाठी “धर्म ” हा अवघ्या भारतीयांना एक दुवा आहे हे त्यांचे ठाम मत होते. ते म्हणतात “प्रत्येक देशाचा काही एक स्वभाव असतो. लोकांना गोष्ट पटवून देण्यासाठी ते तत्व महत्वाचे असते. अमेरिकेत प्रत्येक गोष्ट मानवी समान मुल्यांवर तोलली जाते, इंग्लंड मध्ये राजकारण राष्ट्रीयत्व गोष्टीभोवती पिंगा घालते तसे अवघ्या भारताला एकसंघ करण्याची ताकद धर्मकारणात आहे”. त्यामुळे स्वामीजींनी आपल्या लोकांना राजकारण अध्यात्माच्या मार्गाने समजावून सांगितले. हीच गोष्ट रामदास स्वमिन्निसुद्धा केली होती.

हिंदुधर्म

नि:संशय विवेकानन्न्दांनी वैश्विक धर्माची संकल्पना मांडली. मात्र तो धर्म हिंदुधर्मातील उदात्त तत्वज्ञानावर आधारलेला आहे. हिंदुधर्माची थोरवी गाताना स्वामीजी म्हणतात कि “मी अशा धर्माचा प्रतिनिधी म्हणून आपल्यासमोर आलो आहे जो अतिशय प्राचीनतम आहे आणि तो सर्व धर्माची सूत्रे आपल्या कवेत सामावून घेतो”. हिंदू धर्माचे मर्म वेद आणि वेदांतात आहे हे स्वामीजींनी जाणले. ते म्हणतात ज्याला वेद ठाऊक नाहीत त्याला हिंदू म्हणवून घेण्याचा अधिकार नाही. वेदांताच्या म्हणजे उपनिषदांच्या तत्वज्ञानावर त्यांनी भर दिला. अमेरिकेत वेदांताचा प्रसार केला. हा आपला आजचा विषय नाही. वेदांताच्या विशेषतः अद्वैतवादाच्या तत्वज्ञानावरस्वामीजींनी आपले अवघे हिंदू धर्माच्या विवेचनाचे फलित सांगितले. स्वामीजींच्या अमेरिकेतील कार्याचे फलित हे कि जेव्हा स्वामीजींनी हिंदू धर्माचे तत्वज्ञान अमेरिकेत गायले तेंव्हा पाश्चात्य जगातला कळले कि भारतात धर्मज्ञानाची अजिबात कमतरता नाही आणि मिशनरी सांगतात तसे अज्ञान तर अजिबात नाही. विवेकानान्द्नामुळे मिशनर्यांचे भारतात येणे आणि हिंदुधार्मियांना बाटवणे कमी झाले.

त्यामुळे स्वतः हिंदू संन्यासी म्हणवून वेद वेदांताचे अमृत स्वतः पिउन पाश्चात्य जगताला त्याची चव पाजणारा हा प्रकांडपंडीत जेंव्हा भारतात येतो तेंव्हा तो तरुण पिढीला वेद शिकवत नाही, राष्ट्रवाद शिकवतो . कारण अज्ञान दैन्यआणि भुकेने कळवळनार्या देशाला वेदांताची नाही कर्मवादाची गरज आहे हे तो द्रष्टा जाणतो. बुडणार्याला वेदमंत्रांचा नाही तर काठीचा आधार देतो. म्हणूनच तो संन्यासी आहे पण योद्धा आहे. तो आपल्या लोकांना देव सुद्धा शिकवत नाही म्हणतो ,”पुढील पन्नास वर्षांसाठी वर्षांसाठी राष्ट्र आणि केवळ राष्ट्र हेच तुमचे एकमेव दैवत असले पाहिजे”

माझ्या मोहिमेची योजना

राष्ट्रनिर्माण आणि भूमिका

अवघ्या विश्वाला भारताची नवी ओळख करून देणारा हा क्रांतिकारक स्वतःला खारीचा वाटा समजतो . स्वामीजी म्हणतात ,” स्वतः ईश्वराची जागा घेऊन समाजाला हे करा हे करू नका असे आदेश मला द्यायचे नाहीत. रामाच्या सेतूवर अल्पशी वाळू आणून टाकणाऱ्या खारीप्रमाणे व्हावयाचे आहे. या अद्भुत राष्ट्रयंत्राने अनेक युगे कार्य केले आहे.”

“राष्ट्र जीवनाची अद्भुत सरिता आपणासमोर हजारो वर्षे वाहते आहे …

इतिहास आणि भारतीय राष्ट्रजीवन

तरुणांना उद्दीपित करण्याच्या कार्यात विवेकानन्न्दांच्या मते आपल्या राष्ट्राचा दैदिप्यमान इतिहास आणिसंस्कृती महत्वाची भूमिका बजावतील. आपल्या भारत यात्रेत स्वामीजी ,दक्षिण टोकाला गेले तेंव्हा कन्याकुमारी च्या पुढील बेटावरून (विवेकानंद शिळा ) त्यांना भारताचे दर्शन घडले त्याने त्यांचे मन उचंबळून आले कि मी किती सुदैवी आहे जो मी या सुंदर भारतभूमीत जन्माला आलो …स्वामीजी आपल्या तरुण भारत पुत्रांना हीच अनुभूती देऊ इच्छितात .

खरच आपण सुदैवी आहोत कि आपण इतक्या प्राचीनतम धर्माचा अंश आहोत , इतक्या सृजनशील संस्कृतीचा भाग आहोत आणि वीरत्व आणि ज्ञान जिच्या ठायी ठायी आहे अशा मातीत आम्ही जन्म घेतला आहे . एक राष्ट्र म्हणून आपल्या जडण घडणीचा जो सुंदर आणि श्रीमंत असा प्राचीन इतिहास लाभला आहे तसा खचितचकुणास लाभला नाही … रोमची संस्कृती प्राचीन मात्र लौकिकार्थाने एक राष्ट्र म्हणून ते आज जिवंत नाही … तीच बाब ग्रीकच्या राष्ट्राची … भारतात मात्र दोन हजार वर्षांपासून एकच अखंड प्रवाह चालू आहे … त्यात अनेक स्थित्यंतर झाली मात्र या बदलांमध्ये सुसूत्रतेचा जो धागा आहे तो तुटला नाही . यालाच स्वामीजी राष्ट्र सरिता म्हणतात . ” हि जी राष्ट्र सरिता आपणासमोर वाहत आहे नव्या जुन्या हजारो प्रकारच्या घटनांनी तिला गती मिळत आली आहे. राष्ट्र जीवनाच्या विकासासाठी ज्या गोष्टी आवश्यक त्या त्याला द्या….”

समाजातील दोष दूर कसे कराल ?

स्वामीजी सकारात्मक दृष्टीने म्हणतात, “कि दोष प्रत्येक समाजात असतात. जसे आपल्यात आहेत तसे पाश्चीमात्यांमध्येही आहेत. आपल्याडे दैन्य आहे तर तिकडे अतिरेक आहे. दु:ख हे सर्वत्र आहे. ते अंगी मुरलेल्या संधीवाताप्रमाणे पायातून घालवले तर मस्तकाकडे जाते. त्यामुळे दु:खावर वरवरचे उपाय शोधून उपयोग नाही. आपले तत्वज्ञान सांगते कि चांगले आणि वाईट यांची युती नित्याचीच सून त्या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत . हे ध्यानात घेऊन समाजातील दोष दूर करण्यासाठी हे कार्य प्रत्यक्ष न करता लोकांस शिक्षण देऊन अप्रत्यक्षरीत्या केले पाहिजे .

सामाजिक सुधारणा

स्वामीजी म्हणतात , “अगोदर सामाजिक सुधारणा हवी असणारे लोक तयार करा। दोषांची जाणीव मुठभर लोकांनाच झाल्याने सर्व राष्ट्र क्रियाशील होणार नाही. प्रथम राष्ट्र सुशिक्षित करा , नंतर कायदे निर्माण करू शकतील असे लोक निर्माण करा , कायदे आपोआप निर्माण होतील . म्हणून सामाजिक सुधार्नेस्तव लोकांना शिक्षण देणे आवश्यक आहे …”

अविचारी सुधारणा करू नका

स्वामीजी म्हणतात “रक्तातील अविचारीपणा घालवा आणि शांत व्हा. इतिहास साक्षी आहे कि अविचारी सुधारणा करण्याचा यत्न झाला तेथे तेथे त्यांचा हेतू पूर्णपणे निष्फळ झाला. केवळ निंदा करून काय साध्य होणार ? लोक म्हणत आहेत व्याख्याने खूप ऐकली, पुष्कळ संस्था पहिल्या वृत्त्पत्रे हवी तेवढी चाळली, पण आम्हास वर काढू शकेल असा हात कुठे आहे? खरे खरे प्रेम असणारी व्यक्ती कुठे आहे? “

स्वामीजींनी सुधारणा वरवरच्या नकोत, मुळापासून हव्यात याचा आग्रह धरला आहे. ते म्हणतात “अनेक सुधारणावादी चळवळी शोभेच्या ठरल्या . सर्व चळवळी पहिल्या दोन वर्णांशीच संबंधित ठेवल्या आहेत . म्हणूनस्वामीजी सांगतात सुधारणा मुळापासून येउद्या प्रज्वलित करा आणि त्याला पसरू द्या, म्हणजे भारतीय राष्ट्र निर्माण होइल…

निर्भय व्हा

स्वामीजींनी भारतीय तरुणांना पहिला मंत्र दिला कि तुम्ही अगोदर निर्भय व्हा. कशालाही घाबरू नका. ‘सिंहाप्रमाणे व्हा “. ते स्वतःच उदाहरण देताना म्हणतात कि  भारताचा काही एक संदेश मी निर्भयपणे पाश्चिमात्य देशांना दिला . तसेच तुम्हीसुद्धा निडरपणे तुमचे कार्य पुढे न्या.

स्वामीजी देशभरात फ़िरले. अमेरिकेत जाण्यापुर्वीसुद्धा आणि परत आल्यवरहि. त्यामुळे त्यांना पहिले दर्शन घडले असेल ते इथल्या लोकात आत्मविश्वासाचा भयंकर अभाव आहे. या वैगुंयावरच स्वामीजी बोट ठेवतात. स्वामीजी म्हणतात, कि बरीच माणसे आपल्याला तू काही कामाचा नाहीस असे म्हणून तुमचे खच्चीकरण करण्याचा प्रयत्न कर्तत. इंग्रज त्याकाळी समाजातील प्रत्येक घटकाला तुच्छ लेखात होते. तुमचे वेद, तुमचा धर्म किती कुचकामी आहे तुमचे विचार किती बुरसटलेले आहेत, तुम्ही काही कामाचे नाही असे पुन्हा पुन्हा उगाळून भारतीय समाजमन मोडू पाहत होते. याचा अनिष्ट परिणाम देशावर आणि सामाज्घादानीवर होत होता. देशाला पारतंत्र्यात ढकलणारा पहिला दुर्गुण होता कि आम्ह्चा अस्मितेचा काना मोडला होत. गर्व वाटावा असे आमच्याकडे काहीच नाही असे आम्हास वते.

म्हणून विवेकानंदांनी पहिला मंत्र दिला, तुमचा धर्म कुठेही कमी नाही . आपल्या धर्मात सर्वोत्तम असे तत्वज्ञान आहे. तुमच्या देशाचा इतिहास प्रचंड समृद्ध आहे. तुमच्या पूर्वजांनी फार पराक्रम गाजवले आहेत. क्षात्रतेज आणिविद्या यांचा देशात सुकाळ आहे. त्यमुळे तुम्ही सार्थ अभिमान बाळगावा असा तुमचा देश आहे. जोपर्यंत तुम्हाला तुमचा देश समजत नाही, तुम्हाला भविष्यात काही करावेसे वाटणार नहि. आजच्या आमच्या देशाच्या तरुणाना हाच मंत्र दिला पाहिजे न! तुमचा देश फार श्रीमंत आणि संपन्न आहे. तुम्ही सुद्दैवी आहात कि तुम्ही या देशाचे पुत्र आहत.

ते पुढे सांगतात , “तुम्हाला आर्थिक , शारीरिक अध्यात्मिक दृष्ट्या दुर्बल करणारे जे काही आहे त्याचा विषाप्रमाणे त्याग करा.”

स्वामीजींच्या स्वप्नातील तरुण असा आहे ज्याच शरीर कांबीप्रमाणे असेल आणि मन वज्राप्रमाणे असेल. ते म्हणतात, “तुमचे मज्जातंतू शक्तीसंपन्न करा . आपल्याला लोखंडा प्रमाणे स्नायू हवे आहेत. आता रडणे पुरे . आता आपल्या पायावर राहा “.

देशाविषयी तळमळ

देशभक्त होण्याची पहिली म्हणजे देशाविषयी प्रचंड तळमळ, आणि देशवासीयांच्या दु:खाविषयी कळकळ.

“तुमच्या देशवासीयांचे दैन्य पाहून तुमच्या हृदयाला पीळ पडतो काय?देशाच्या दुर्दशेच्या चितेने तुम्हाला ग्रासून टाकले आहे काय?आणि या चिंतेने ग्रासल्यामुळे तुम्हाला तुमचे कुटुंब , घर , संपत्ती तुमचे शरीर याचाही विसर पडला काय? देशभक्त होण्याची हि पहिली पायरी आहे .

लोकांना शिव्याशाप देण्याऐवजी त्यांना खरच मरणोन्मुख अवस्थेतून बाहेर काढू शकता का? देशभक्त होण्याची हि दुसरी पायरी आहे .

आणि सर्व जग खड्ग घेऊन उभे राहले तरी तुम्हाला वाटते ते करण्याचे धैर्य तुमच्यात आहे काय?

तुमच्याकडे या तीन पायर्या असतील तर तुमच्यापैकी प्रत्येकजण अचाट काम करून दाखवेल .”

धार्मिक चळवळ

स्वामीजी म्हणतात कि आपल्या देशातील कोणतेही कार्य हे धार्मिक चळवळीच्या अंगाने उभे राहिले पाहिजे आणितुमच्या कार्याचा पहिला पाया शिक्षण असला पहिजे. तू,हि ज्याला सुधारायला सांगताय त्याला सुधारणा म्हणजे काय हे तरी समजले पहिजे. त्या सुधारणा आपल्यैथे असाव्यात हा मंत्र त्यांना समजला पाहिजे. त्यामुळे आधी धार्मिक चळवळ उभी करा आणि त्यामाध्यमातून  सांगा कि बदल का गरजेचा आहे.

वर आपण देशाच्या स्वभावाचा विचार केला. स्वामीजी म्हणतात “व्यक्तीप्रमाणेच प्रत्येक राष्ट्राचे  एक जीवनध्येय असते. ते त्याच्या जीवनाचे केंत्र असते इंग्लंडची जीवनशक्ती हि रजिय सत्तेत साठलेली असते. दुसर्या एखाद्या राष्ट्राची विभिन्न काळामध्ये असेल तसे भारतात धर्म हेच राष्ट्रीय जीवनाचे केंद् आहे. राष्ट्रजीवनाच्या संगीताचा तो सूर आहे.

जर एखाद्या राष्ट्राने आपले जीवनसत्व बाजूला सारण्याचा प्रयत्न केला शतकानुशतकांच्या परंपरांमुळे त्याच्या जीवनाला जीदिषा लाभलेली आहे ती सोडून देण्याचा प्रयत्न केला तर त्या राष्ट्राचा मृत्यू ओध्वेल. म्हणून तुम्ही धर्म अजूला सारून राजकारण समाजकारण किंवा आणखी काही राष्ट्राची जीवनशक्ती म्हणून स्वीकारलं तर त्याचा परिणाम हा होईल कि तुमचा संपूर्ण नाश होइल. त्यामुळे तुम्हाला प्रत्येक गोष्ट तुमची जीवाशक्ती जो धर्म त्या आधारेच केली पहिजे.

त्या बाबतीत विवेकानंद स्वतःचे उदाहरण देतात. ते म्हणतात ” समाज जीवनावर प्रत्यक्ष होणारे परिणाम दाखवल्याशिवाय अमेरिकन लोकांना मला धर्माचे ज्ञान देत आले नहि. वेदांतामुळे होणारे अनेक आश्चर्यकारक राजकीय बदल दाखवल्याविना इंग्लंडमध्ये मी धर्म समजावू शकलो नाही. त्याचप्रमाणे नवीन समाजपद्धती अध्यात्मिक जीवनाला कितपत सहाय्यकारक ठरेल हे दाखवूनच समाजसुधारणाचा प्रचार करावा लागेल आणि राजकीय तत्वे शिकवतानाही ती राष्ट्राचं अध्यात्मिक गरजा कितीशा भागवू शकेल हे दाखवावे लागेल. “

त्यामुळे प्रत्येक सुधारणेसाठी धार्मिक स्वरुपाची चळवळ प्रथम हाती घेतली पाहिजे. भारतात राजकीय विचारांचा पूर वाह्ण्यापुर्वी अध्यात्मिक विचारांचा पूर वाहवून द्या.”

राष्ट्रभेद

स्वामीजी म्हणतात, कि आपल्या राष्ट्रासाठी काय उपकारक हे पाहून कार्य केले पहिजे. विदेशी संस्थांनी आपल्यावर लादलेल्या जीवन्पाद्धातीनुय्सार कार्य करणे निष्फळ आहे. एखाद्या राष्ट्रासाठी जे अमृततुल्य आहे ते आम्हाला विषतुल्य ठरू शकते.

चांगल्यापासून अधिक चांगले

विवेकानंद हे सांगत नाहीत कि आपण वाईट आहोत आणि आपल्याला चांगले झाले अहिजे. ते म्हणतात “हिंदूंनो तुम्ही हे काही केले ते चांगलेच आहे पण बंधूंनी आता आओअब अधिक चांगले कार्य करू या…”

विवेकानंदांनी एका सक्षम समर्थ देशाचे स्वप्न पाहिले . तो काळ इंग्रजांचा सुर्य भारतावर पूर्ण भारत तळपण्याचा होता . त्यामुळे विवेकानंदांना त्यांच्या भारत भ्रमणात हृदयद्रावक दृश्य दिसले असेल . मात्र दुर्दैवा,ने काही ठराविक उल्लेख गाळला तरी विवेकानंदांनी सांगितलेली परिस्थिती बदलली नहिय. मात्र स्वमिजींनीच सांगितल्याप्रमाणे शिव्याशाप आणि निंदा करण्याचे स्वभाव टाकून अवघ्या लोकास शिक्षित करून काम केले पाहिजे .

विवेकानंदांचे स्वप्न आजच्या काळातही तितकेच समर्पक आहे म्हणजेच अपूर्णही राहिले आहे. हे स्वप्न पूर्ण करण्याची जबाबदारी आपली – आजच्या तरुणांची आहे .

विवेकानंदांच्याच शब्दात सांगू गेलो तर –

“माझ्या संतानांनो, आपले हे राष्ट्र्रूपी जहाज लाखो जीवांना भवसागरातून पार करण्याचे कार्य करीत आले आहे ।पण आज कदाचित आपल्या प्रमादामुळे हे जहाज थोडे नादुरुस्त झाले आहे ,त्यात काही छिद्रे पडली आहेत, म्हणून काय त्याला शिव्याशाप देणार आहात?जर या राष्ट्र्रूपी जहाजाला काही छिद्रे पडली असतील तर ती आपण -संतान्नानी बुजवून टाकली पाहिजेत । हे कार्य आपण हृदयाचे रक्त देऊन आनंदाने करूयात आणि जर जमले नाही तर मरण पत्करुयात. “

हर्षद माने

Previous Article

विवेकानंद आणि हिंदुधर्माचे विवेचन

Next Article

१२ जानेवारी 

You may also like