महात्मा ज्योतिराव फुले 

Author: Share:

स्त्री अथवा पुरूष जे एकंदर सर्व गावच्या, प्रांताच्या, देशाच्या व खंडाच्या संबंधाने अथवा कोणत्याही धर्मातील मताच्या संबंधाने कोणत्याच प्रकारची आवड निवड न करणारे, या सर्व स्री पुरूषांनी या भूगोलावर आपले एक कुटुंब समजून एकमताने, एकजुटीने एकमेकांशी सत्य वर्तन करून वागावे. इतकेच काय, एकाच घरात बौद्ध धर्मी बायको, ख्रिस्त धर्मी नवरा, इस्लाम धर्मी कन्या व सार्वजनिक सत्यधर्मी पुत्र यांना प्रेमाने नांदायला लावील तोच खरा धर्म”

महाराष्ट्रातील समाजसुधारकांच्या पहिल्या पिढीतील श्रेष्ठ समाजसुधारक आणि विशेषतः शोषित वर्गाच्या शोषणावर आणि शोषणकर्त्यांवर आसूड ओढणारे क्रांतिकारक समाजसुधारक होते.

गोविंदराव शेटिबा फुले आणि चिमणाबाई या दांपत्याचे जोतीराव हे दुसरे अपत्य. मूळचे गोऱ्हे हे उपनाव बदलून फुलांच्या व्यवसायामुळे फुले हे नाव पडले. जोतीरावांच्या लहानपणीच त्यांच्या आईचे निधन झाले. ज्योतीबांनी शालेय वयापासून इंग्रजी शिक्षण घेतले. इंग्रजीतील उच्च दर्जाचे ग्रंथ समजण्याची पात्रता तसेच इंग्रजीत लेखन करण्याची क्षमताही त्यांनी प्राप्त करून घेतली. बौद्धिक शिक्षणाबरोबरच शरीरशिक्षणही घेतले. लहूजीबुवा मांग यांच्यापाशी दांडपट्टा शिकले, मल्लविद्या संपादन केली.

१८४० मध्ये जोतीरावांचा विवाह सातारा जिल्ह्यातील शिरवळपासून ५ किमी.वर असलेल्या नायगाव येथील खंडोजी नेवसे पाटील यांची कन्या सावित्री हिच्याशी झाला. सावित्रीबाईंचे शिक्षण जोतीरावांनीच पुरे केले. त्या स्वयंस्फूर्तीने जोतीरावांच्या समाजसुधारणेच्या आणि लोकशिक्षणाच्या कार्यात जन्मभर सहभागी झाल्या.

शालेय वयापासून असलेले सदाशिव बल्लाळ गोवंडे, सखाराम यशवंत परांजपे, मोरोपंत विठ्ठल वाळवेकर हे त्यांचे मित्र शेवटपर्यंत सामाजिक सुधारणेच्या चळवळीतही सहकारी म्हणून त्यांच्यासोबत राहिले.

जगाचा, पश्चिमी देशांचा व विशेषतः भारताचा प्राचीन, अर्वाचीन इतिहास त्यांनी इंग्रजीमधून वाचला आणि सखोलपणे त्यावर मनन केले. अमेरिकन राज्यक्रांतीच्या इतिहासाची त्यांच्या मनावर खोल छाप पडली. द राइट्‌स ऑफ मॅन (१७९१-९२) या टॉमस पेन (१७३७-१८०९) याच्या ग्रंथाची त्यांनी अनेक पारायणे केली. समता आणि स्वातंत्र्य ही मूल्ये त्यांच्यात रुजली आणि या तत्त्वांच्या आधारे त्यांनी भारतीय समाजाचे, विशेषतः हिंदू समाजाचे चिंतन केले. वेद, स्मृती, पुराणे यांच्यातील कथांचा अभ्यास केला. अश्वघोषाच्या नावावर प्रसिद्ध असलेले वज्रसूची हे उपनिषद त्यांना फार आवडले. त्यात अनेक ब्राह्मण ऋषिमुनींचे कूळ हे ब्राह्मण नव्हते असे सांगितले आहे. कबीराच्या बीजक ग्रंथातील ‘विप्रमति’ या प्रकरणाचा त्यांच्या विचारसरणीवर प्रभाव पडला. त्यांनी एका ठिकाणी स्वतःचा ‘कबीर साधूच्या पंथाचा’ असा निर्देश केला आहे. अशा चिंतन मननाने त्यांची भारतीय समाजक्रांतीची विचारसरणी तयार झाली.  ज्योतिबांनी आपल्या विचारांचा सारांश सुंदर सांगितला आहे – ‘‘विद्येविना मति गेली; मतीविना नीति गेली; नीतीविना गति गेली! गतीविना वित्त गेले; वित्ताविना शूद्र खचले; इतके अनर्थ एका अविद्येने केले.’’ त्यांच्या सगळ्या सत्यशोधक चळवळीचा भावार्थ यात आला आहे. हिंदू समाजातील जातिभेदांमुळे पिचला गेलेल्या वर्गाला उन्नत करण्याचे लोकशिक्षण हे माध्यमआहे हे त्यांनी जाणले.

स्त्री सुद्धा पुरूष वर्गाच्या दास्यात युगानुयुगे सापडली आहे हे लक्षात घेऊन जोतीरावांनी मुलींसाठी १८४८ मध्ये शाळा सुरु केली ज्यात त्यांच्या पत्‍नी सावित्रीबाई यांनी त्यांना मोलाची साथ दिली.

बहुतांश ब्राह्मण समाजासह बहुतांश समाजच स्त्री शिक्षणाच्या विरोधी होता. जातिभेदाची आणि पवित्र रूढींची बंधने अंधश्रद्धेने पाळीत होता. सुधारकांना वाळीत टाकण्याची शिक्षा समाजाकडून मिळत असे. जोतीरावांचे वडील गोविंदराव यांनी मुलगा व सून यांना घराबाहेर काढले आणि खुद्द त्यांच्या माळी समाजानेही नाना प्रकारे अवहेलना चालू केली. या सर्व प्रतिकूल परिस्थितीला धैर्याने तोंड देऊन जोतीराव व सावित्रीबाई यांची समाजसुधारणेच्या क्षेत्रात आगेकूच सुरूच राहिली. नंतर रास्ता पेठेत व वेताळ पेठेत १८५१ आणखी दोन शाळा काढल्या. त्यांच्या प्रयत्नांना तत्कालीन मोठमोठ्या विचारवंत समाजसुधारकांचा आणि इंग्रज राज्यकर्त्यांचा पाठिंबा मिळत राहिला. १८५२ मध्ये सरकारी विद्या खात्याकडून मेजर कँडी यांच्या अध्यक्षतेखाली जोतीरावांच्या शिक्षणकार्याबद्दल त्यांचा जाहीर सत्कार करण्यात आला.

 

 

 

 

 भिडे वाड्यातील पहिली मुलींची शाळा               खुली केलेली विहीर                                   अहिल्याश्रम 

स्त्रियांची दास्यातून आणि दुःस्थितीतून सोडवणूक करण्याकरता सर्व भारतीय समाजसुधारक प्रयत्नशील झाले होते. हिंदूंमध्ये विधवाविवाह निषिद्ध मानला होता. मात्र लहान वयात विवाह आणि वारंवार उद्‌भवणाऱ्या प्राणघातक साथींच्या रोगांमुळे वाढती मृत्यूची संख्या यामुळे पतिनिधन हिऊन लहानपणी किंवा तरुणवयात विधवा होण्याची संख्या जास्त होती . आयुष्यभर त्यांना मानहानीकारक आणि अर्थशून्य जगणे जगावे लागे. समाजाची आणि कुटुंबाची त्यांच्यावर करडी नजर असे. तयातून अशा स्त्रियांवर सामाजिक आणि शारीरिकही अत्याचार होत असत. बाल व तरुण विधवांचा प्रश्न सोडविण्याकरिता पुनर्विवाहाची चळवळ सुधारकांनी सुरू केली. या चळवळीला जोतीरावांचा पूर्ण सक्रिय पाठिंबा होता. फुलेंनी बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची १८६३ मध्ये स्थापना केली. जोतीरावांनी यशवंत नावाचा काशीबाई नावाच्या ब्राह्मण विधवेचा मुलगा दत्तक म्हणून घेतला. विधवांच्या केशवपनाची चाल बंद व्हावी म्हणून त्यांनी चळवळ उभी केली व त्याकरता न्हाव्यांचा संपही घडवून आणला.

पूर्वाश्रमीच्या अस्पृश्यांच्या पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न ही एक अत्यंत गंभीर अशी कायमची समस्या लक्षात घेऊन आपल्या वाड्यातील पाण्याचा हौद त्यांनी अस्पृश्यांसाठी खुला केला.

महाराष्ट्रातील तत्कालीन भिन्न मतांच्या व विचारसरणींच्या समाजसुधारकांच्या विविध कार्यक्रमांमध्येही जोतीरावांचा सहभाग नेहमीच असे. आर्य समाजाचे संस्थापक स्वामी दयानंद स्वरस्वती यांची पुणे येथे न्यायमूर्ती रानडे  प्रभृती सुधारकांनी मिरवणूक काढली. त्याचे पुढारीपण जोतीरावांनी केले. १८७६-८२ या कालावधीत पुणे नगरपालिकेचे सदस्य होते.

हिंदू धर्मातील तेंव्हा बोकाळलेला जातीभेद, स्पृश्यास्पृश्यता, कर्मकांड यांचे उच्चाटन करून समताप्रधान समाज निर्माण करण्याकरिता व अंधश्रद्धेचे निर्मूलन करून वैचारिक क्रांती करण्याकरिता १८७३ मध्ये सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. या सत्यशोधक समाजाचे सर्व धर्मांचे व जातींचे नागरिक सदस्य व्हावेत, अशी योजना केली होती.

साहित्यातूनही त्यांनी त्यांचे कार्य आजही पुढील पिढ्यांसाठी जिवंत ठेवले आहे. बहुजन समाजाची पिळवणूक करणाऱ्या ब्राह्मण्यवादावर त्यांनी ब्राह्मणांचे कसब (१८६९), गुलामगिरी (१८७३), सत्सार (अंक १ व २, १८८५) या निबंधातून आसूड ओढले.श्रमिक बहुजन समाजाच्या आर्थिक अवनतीचे उत्कृष्ट चित्र शेतकऱ्याचा आसूड  या विस्तृत निबंधामध्ये फुले यांनी रेखाटले आहे. या निंबधामध्ये भारतीय ग्रामोद्योग किंवा कुटिरोद्योग ब्रिटिश साम्राज्यशाहीच्या आर्थिक धोरणाने कसे ढासळले आहेत, याचेही वर्णन केलेले आहे. शेतीचा धंदा आधुनिक तंत्रविज्ञानावर उभारावा आणि ग्रामीण उद्योगांना आधुनिक तंत्रविद्येचा आधार द्यावा, अशी उपाययोजना फुले यांनी या निबंधात सुचविली आहे. त्यांच्या निर्वाणानंतर १८८१ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्यासार्वजनिक सत्यधर्म पुस्तक या निंबधात फुले यांनी विश्वकुटुंबवादाची सुसंगत मांडणी केली आहे.स्वातंत्र्य, समता व बंधुभाव या ज्या तत्त्वांच्या आधारावर अमेरिकन राज्यक्रांती व फ्रेंच राज्यक्रांती झाली तीच तत्त्वे या पुस्तकात भारतीय समाजरचनेच्या संदर्भात मांडली आहेत. हा निबंध लिहीत असताना त्यांना पक्षाघात झाला होता. अशा विकलांग अवस्थेत त्यांनी हा निबंध लिहून पुरा केला. छत्रपति शिवाजी राजे भोसले यांचा पवाडा (१८६९), हंटर-शिक्षण आयोगापुढे सादर केलेले निवेदन (मूळ इंग्रजी-१८८२), इशारा (१८८५). हे त्यांचे साहित्य उपलब्ध आहे.

जोतीराव फुले यांना त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाई ( १८३१-९७) यांनी अनन्यभावाने आयुष्यभर सहकार्य दिले. आज माई ह्या प्रेमळ नावाने त्यांच्या कामाबद्दल कृतज्ञता समाजाने व्यक्त केली आहे. जोतीरावांच्या निधनानंतरही सत्यशोधक समाजाच्या आंदोलनाची धुरा त्यांनी वाहिली. काव्यफुले (१८५४), मातुश्री सावित्रीबाई भाषणे व गाणी (१८९१), बावनकशी सुबोधरत्नाकर (१८९२), जोतिबांची भाषणे (१ ते ४-संपा.) हे त्यांचे साहित्य उपलब्ध आहे.

 

संदर्भ: मराठी विश्वकोष खंड १०

Previous Article

५ डिसेंबर 

Next Article

२८ नोव्हेंबर

You may also like