भारत आणि हिंदु धर्माच्या पलीकडे श्रीगणेशा

Author: Share:

व्यावसायिक आणि सांस्कृतिक संपर्कामुळे पाश्चात्य आणि आग्नेय आशियात भारताचा प्रभाव वाढला. परिणामी, अनेक हिंदु देवतांप्रमाणे गणेशानेही परदेशी भूमी गाठली. विशेषतः व्यापारी आणि सौदागर यांच्याद्वारे गणपतीची उपासना केली जायची. जे व्यावसायिक उपक्रमांसाठी भारता बाहेर गेले. अंदाजे १० व्या शतकापासून विनिमय, व्यापारी संगठन निर्मिती, आणि पैसे अभिसरणाचे पुनरुत्थानाचे जाळे विकसित होत गेले. या कालावधीत गणेश व्यापारी संबंद्ध यांचे प्रमुख देव झाले. जुने शिलालेख असे दर्शवतात की कोणत्याही इतर देवतां आधी गणेश व्यापारी समुदायाशी संबंधित आहे.

विशेषतः जे व्यावसायिक उपक्रमांसाठी भारताबाहेर गेले अशा व्यापारी आणि सौदागर यांच्याद्वारे गणपतीची उपासना केली जायची. अंदाजे १० व्या शतकापासून देणाघेवाणचे नवीन जाळे, व्यापारी संगठन निर्मिती आणि पैसे अभिसरणचे पुनरुत्थान विकसित झाले. या कालावधीत गणेश व्यापारी संबद्ध यांचे प्रमुख देव झाले. जुने शिलालेख असे दर्शवतात की इतर कोणत्याही देवते आधी गणपती व्यापार्यांशी संबंधित आहेत.

हिंदु मलय द्वीपसमूह येथे स्थलांतरीत झाले आणि त्यांच्या संस्कृतीबरोबर गणेशालाही घेऊन गेले. मलय द्वीपसमूहात मोठ्या प्रामाणात गणपतीची मूर्ती आढळते. अनेकदा शिव अभयारण्याच्या बाजूला आढळते. गणपतीची मूर्ती जावा, बाली आणि बोर्नेओ या हिंदु कलेनुसार आढळतात, हे प्रादेशिक प्रभाव दर्शवते. आग्नेय आशियात हिंदु संस्कृती क्रमाक्रमाने पसरत गेली, परिणामी ब्रह्मदेश, कंबोडिया आणि थायलॅंडमध्ये रुपभेद होऊन गणेशाची स्थापना झाली, हिंदचीनमध्ये बौध आणि हिंदु धर्म जोडीने पुजला जायचा आणि थायलॅंड, कंबोडिया आणि वियतनाम मधील हिंदु वर्गात गणेशाच्या मूर्तीकलेमध्ये प्रादेशिक प्रभाव दिसून येतो. गणेश हा प्रामुख्याने विघ्नांचे हरण करणारा म्हणून ओळखला जातो.(१९८). आजही बौद्धांच्या थायलॅंडमध्ये गणेश विघ्नांचे हरण करणारा, यशाचा देव म्हणून ओळखला जातो.

इस्लामच्या आगमनापूर्वी अफगाणिस्थानचे भारताशी जवळचे सांस्कृतिक संबंध होते, आणि हिंदु व बौद्ध देवतांचे पुजन केले जायचे. ५ ते ७ व्या शतकामधील शिलालेखांवरील काही उदाहरणे असे सुचवतात की या प्रदेशात गणेशाची उपासना प्रचलित होती.

गणेश महायाना बौध धर्मात आढळतो, केवळ बौद्धांचा देव हा विना-यकाच्या स्वरुपातच नव्हे तर त्याच नावाने हिंदु दैत्य म्हणून सुद्धा आढळतो. गुप्त काळाच्या आधी बौध शिलालेखांवर त्याची प्रतिमा आढळते. बुद्धांचा देव विना-यका हा अनेकदा नृत्य करताना दर्शविला जातो. या स्वरुपाला नृत्य गणपती असे म्हणतात, हे स्वरुप उत्तर भारतात लोकप्रिय होते, नंतर नेपाळ व तिबेटमध्ये स्वीकारले गेले. नेपाळमध्ये हिंदु स्वरुपाच्या गणेशाला हेरंभा म्हणून ओळखले जाते, त्याला पाच शिर आहेत व तो सिंहावर आरुढ आहे. तिबेटचे प्रतिरुपण गणेशाचे परस्परविरोधी दृष्य दर्शवतात. तिबेट गणेशाला त्शोग्स ब्डग म्हणून प्रस्तुत करतात. तिबेटच्या एका स्वरुपात, त्याला तिबेटची लोकप्रिय देवता महा-का-ल (शिव) पददलित करताना दाखवले आहे. त्याचे इतर वर्णन विघ्नांना दूर करणारा असे आहे, काहीवेळा नृत्य करताना दर्शवले आहे. चीन आणि जपानमध्ये आढळणारे गणेशाचे स्वरुप भिन्न प्रादेशिक वर्णन दर्शवतात. उत्तर चीनमध्ये सर्वात जूनी दगडाची मूर्ती ५३१ दिनांकित शिलालेख असलेली दर्शवते. जपानमधील गणेशाला कंगितेल या नावाने ओळखले जाते. ८०६ मध्ये पहिल्यांदा गणेशाच्या उपासनेचे वर्णन आहे.

टीम स्मार्ट महाराष्ट्र

Previous Article

बैलगाडी शर्यतला परवानगी नाही – मुंबई हायकोर्ट

Next Article

तुमच्या मेंदूची क्षमता वाढवण्यासाठी 8 सर्वोत्तम मार्ग…

You may also like