बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर: अण्णासाहेब किर्लोस्कर 

Author: Share:

जन्म:  ३१ मार्च १८४३

स्मृतिदिन:  २ नोव्हेंबर १८८५

अण्णासाहेब किर्लोस्कर हे मराठीतील पहिले संगीत नाटककार. मराठी भाषेतील पहिले संगीत नाटक “संगीत शाकुंतल” लिहून अण्णासाहेबांनी १८८० साली संगीत नाटकांची परंपरा सुरू केली.

बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर जन्म धारवाड जिल्ह्यात गुर्लहोसूर या गावी झाला. वयाच्या बाराव्या वर्षापर्यंत कानडी व मराठी भाषेचा अभ्यास त्यांनी घरीच केला.  नंतर कोल्हापूर व धारवाड येथे शिक्षणासाठी राहून मुलकी परीक्षेपर्यंत ते शिकले. त्यापुढील शिक्षणासाठी पुण्यास असताना त्यांना नाटकांचा छंद लागला व ते नाटक मंडळींना पदे रचून देऊ लागले.  स्वतःची नाटक मंडळी काढून त्यांनी काही नाटकेही केली. त्यानंतर त्यांनी वकिलीची परीक्षा देण्याचा प्रयत्न केला; पण तो यशस्वी न झाल्यामुळे ते नोकरी करू लागले.  शिक्षक, जमादार आणि महसूल आयुक्ताच्या कचेरीतील कर्मचारी अशा विविध प्रकारच्या नोकऱ्या त्यांनी केल्या.

अण्णासाहेबांनी प्रारंभी अल्लाउद्दिनाची चितुडगडावरील स्वारी हे नाटक लिहावयास घेतले होते; ते अपूर्ण राहिले.  कालिदासाच्या अभिज्ञानशाकुंतल या नाटकाचे भाषांतर केले. त्यामध्ये स्वतःची पदेही घातली आणि उत्तम नटसंच मिळवून ते रंगभूमीवर आणले (१८८०). या नाटकास लाभलेले अपूर्व यश आणि लोकप्रियता पाहून १८८० मध्ये `किर्लोस्कर नाटक मंडळी’ ची त्यांनी स्थापना केली.

त्यानंतर सुभद्राहरणावरील संगीत सौभद्र हे नाटक स्वतंत्रपणे त्यांनी लिहिले (१८८२). या नाटकाचे आकर्षण मराठी प्रेक्षकांच्या मनात आजही टिकून आहे.  रामराज्यवियोग (दुसरी आवृ. १८८८) ह्या त्यांच्या अखेरच्या नाटकाचे तीन अंक लिहिल्यानंतर ते मधुमेहाच्या विकाराने गुर्लहोसूर येथेच निवर्तले.

 अण्णासाहेब स्वतः चांगले नट व दिग्दर्शक होते.  महाराष्ट्रात संगीत नाटकांचे नवे युग त्यांनी निर्माण केले.  उत्तम संगीत नाटके कशी असावीत, याचा आदर्श घालून दिला. जुन्या विष्णुदासी नाटकांतील सूत्रधार, विदूषक, गणपती व सरस्वती यांच्या अनुक्रमाने होणाऱ्या प्रवेशाची परंपरा सोडून देऊन संस्कृत नाटकातील सूत्रधार, परिपार्श्वक व नटी यांच्या संवादांनी नाटकांची प्रस्तावना करण्याची त्यांनी प्रथा पाडली. समाजातील उच्च वर्गात मोडणारे लोकही त्यांच्या नाटक मंडळीशी जिव्हाळ्याचे संबंध ठेवू लागले.

अण्णासाहेबांनी काव्यरचनाही बरीच केली आहे. पौराणिक नाटक मंडळी व कीर्तनकार यांना त्यांनी आख्याने रचून दिली. ते शीघ्रपणे कवने रचू शकत असत. त्यांनी `स्पर्धेसाठी शिवाजी महाराजांवर पाचशे आर्यांचे एक दीर्घकाव्य रचिले होते.

संदर्भ : मराठी विश्वकोष.

Previous Article

पाऊले चालती आनंदाची वाट…

Next Article

३१  मार्च  

You may also like